Một vài vấn đề về nhạc cổ truyền (phần 1)

Một vài vấn đề về nhạc cổ truyền (phần 1)

Tác dụng tuyệt vời của các loại gia vị trong mâm cơm hàng ngày
Ngày nay, những món ăn có nhiều gia vị được yêu thích ở khắp nơi trên thế giới. Không thể thống kê khối lượng gia vị được sử dụng để tăng hương vị cho món ăn. Các loại gia vị được sử dụng trong bữa ăn hằng ngày không những đem lại vị thơm ngon hấp dẫn cho món ăn mà còn có nhiều lợi ích với sức khỏe.

Một vài vấn đề về nhạc cổ truyền (phần 1)

 

TS Trần Quang Hải, con trai trưởng của GS Trần Văn Khê và là cháu ruột của Quái kiệt Trần Văn Trạch. Ông hiện cư ngụ tại Pháp cùng với phu nhân là ca sĩ vang danh Bạch Yến. Rời xa đất nước từ năm 1961, ông học ngành nhạc học (musicology) và dân tộc nhạc học (ethnomusicology) và hiện vẫn còn tiếp tục nghiên cứu. Ông cùng với ca sĩ Bạch Yến thường xuyên lưu diễn đem nhạc cổ truyền đến với khán giả Việt Nam cũng như giới thiệu với khán giả ngoại quốc ở khắp nơi trên thế giới.

 

Nhạc cổ truyền đối với chúng ta là một loại nhạc xưa được truyền tụng cho tới ngày nay. Tân nhạc là loại nhạc mới. Mới ở đây là nghĩa gì? Có phải là loại nhạc soạn theo nhạc ngữ Âu Mỹ, hay nói một cách khác, là các bài nhạc được soạn trong khoảng 80 năm nay (từ năm 1930) theo kiểu Tây phương nghĩa là có hòa âm, dùng các nốt nhạc như Do-Re-Mi-Fa-Sol-La-Si-Do mà không dùng Hò, Xự, Xang, Xê, Cống, Líu như trước thời Pháp thuộc?

 

Có những bài ca như Vọng cổ, Tứ Đại Oán, và rất nhiều bài bản được sáng tác cho hát cải lương miền Nam có phải là cổ nhạc hay tân nhạc, vì các bài này được sáng tác từ khoảng đầu thế kỷ thứ 20 trở đi? Vấn đề “Cổ” và “Tân” hoàn toàn tương đối tùy theo quan niệm, nhận xét của người nghiên cứu.

 

Nếu chúng ta nhìn vào lịch sử âm nhạc thế giới, thì giai đoạn âm nhạc cận đại của nhạc ngữ Tây phương bắt đầu từ cuối thế kỷ thứ 19. Do đó, ranh giới định rõ cổ và tân nhạc rất là lu mờ.

 

Để tránh mọi ngộ nhận phức tạp, chúng ta tạm gọi như sau. “Cổ nhạc” là loại nhạc được lưu truyền từ ngàn xưa đến nay theo phương pháp truyền khẩu, dính liền vào đời sống hàng ngày của người dân quê hay thị thành hoàn toàn tiêm nhiễm văn hóa Đông phương. “Tân nhạc” dùng để chỉ loại nhạc được các nhạc khí Tây phương trình bày như nhạc phòng trà, nhạc được sáng tác theo phương pháp Tây phương.

 

Trở về nhạc cổ truyền Việt Nam, phần đông người Việt thường lầm lẫn giữa “Vọng cổ”, “Cải lương”, và “Cổ nhạc”. Chúng tôi thường nghe người mình nói với nhau khi đi xem đại nhạc hội: “Chà! kỳ này hát toàn tân nhạc không, còn cổ nhạc sao không thấy đâu hết !”, mặc dù trong chương trình buổi đó có nhiều tiết mục dân ca, hát bội… Đa số người Việt chỉ biết có “Vọng cổ” mà thôi và chỉ thích nghe một bài Vọng cổ, chứ ngoài ra không để ý đến những bài khác dùng trong hát cải lương. Những người đặt tuồng lại không thấu triệt vốn liếng cổ nhạc nên số bài bản được sử dụng trong các tuồng cải lương ngày nay ở hải ngoại rất bị giới hạn, và số nghệ sĩ cải lương chỉ ráng học 6 câu xuống cho thật mùi là ăn tiền, chứ không cần học hỏi thêm bài bản như các nghệ sĩ tiền bối của giai đoạn 1940.

 

Với mục đích trình bày cùng độc giả một kho tàng phong phú của nền cổ nhạc Việt Nam, và một số vốn đáng kể về bài bản trong hát cải lương, cũng như sự hình thành về sự phát triển của bài ca Vọng cổ, chúng tôi tạm chia bài tiểu luận này làm ba phần: Vọng cổ là gì? Cải lương là gì? Cổ nhạc là gì?

 

Vọng cổ là gì?

 

Ai sáng tác bài “Vọng cổ”? Theo đa số các nhà nghiên cứu Việt Nam, ông Sáu Lầu (tên thật là Cao Văn Lầu), người gốc gác tỉnh Bạc Liêu, nhân nghe trống điểm văng vẳng từ một chòi canh gần thôn xóm nhà, thấy tâm hồn xúc động mà nẩy ra ý nhạc viết thành bài “Dạ Cổ Hoài Lang” (nghĩa là nghe trống canh khuya nhớ chồng). Ông Sáu Lầu, sau khi chung sống với vợ 8 năm mà không có một mụn con, ba má của ông mới bắt ông phải kiếm một người vợ khác để hy vọng có con nối dõi tông đường. Vào năm 1920 ông Sáu Lầu mới dùng cây đờn cò để sáng tác bài “Hoài Lang” (nhớ tới người yêu của mình). Sau đó ông Sáu Lầu mới đờn bài này cho ông Tần Xuân Thơ (gọi là Thống, thầy tuồng của gánh Tân Minh Kế ở Bạc Liêu) nghe. Chính ông Tần Xuân Thơ viết lời cho bài “Hoài Lang” được sửa lại là “Dạ Cổ hoài lang”, nhịp hai. Khi hát cải lương thành hình trong thập niên 20, bài “Dạ Cổ hoài lang” được các ông thầy tuồng đưa vào các vở cải lương và dần dần thay thế bản Tứ đại oán.

 

Chuyện gia đình của ông Sáu Lầu được thu xếp ổn thỏa. Vợ chồng ông Sáu Lầu được yên bề và sau đó hai người sanh được mấy mụn con. Ông Tần Xuân Thơ mới đề nghị cùng ông Sáu Lầu đổi tên bài lại thành “Vọng cổ” (tức nhớ chuyện dĩ vãng).

 

Khoảng năm 1925-1927, bài “Dạ Cổ hoài lang” được phổ biến rộng rãi trong giới cải lương. Nhịp hai không đủ chỗ để viết lời cho nên bài “Vọng cổ” được tăng lên thành nhịp 4. Bài “Tiếng nhạn kêu sương” của ông Tư Chơi (Huỳnh Thủ Trung) có thể là bài đầu tiên viết theo bản “Dạ Cổ hoài lang nhịp tư”.

 

Thầy Giác là người khởi xướng bài “Dạ Cổ hoài lang nhịp 8” vào khoảng năm 1929-1930. Nhưng phải đợi tới năm 1935-1937 nghệ sĩ Năm Nghĩa chính thức phổ biến trong giới yêu cải lương qua bài “Văng vẳng tiếng chuông chùa”.

 

Bài “Vọng cổ nhịp 16″ được chính thức thành hình vào năm 1938 qua tiếng đờn của nhạc sĩ Bảy Hàm với tiếng hát của cô Tư Sạng trong bài “Tình Mẫu Tử”. Nhưng phải đợi vài năm sau (sau thế chiến thứ 2) với tiếng hát điêu luyện của nghệ sĩ Út Trà Ôn trong bài “Tôn Tẩn Giả Điên”, bài “Vọng cổ nhịp 16″ mới được phổ biến rộng rãi hơn.

 

Từ năm 1954 trở đi, bản “Vọng cổ nhịp 32″ xuất hiện qua các dĩa hát do các hãng dĩa Asia, Hồng Hoa, Lam Sơn, Hoành Sơn xuất bản. Bài “Đội Gạo Đường Xa” của Kiên Giang do nghệ sĩ Hữu Phước hát được kể là tiêu biểu nhứt.

 

Từ năm 1964, soạn giả Viễn Châu mới đưa tân nhạc vào tạo thành loại hát “tân cổ giao duyên”. Cách đưa tân nhạc vô bài Vọng cổ bắt buộc phải rút ngắn bản Vọng cổ làm bài Vọng cổ 6 câu còn lại 4 câu thôi.

Về sau có người đưa bài Vọng cổ lên thành Vọng cổ nhịp 64 và Vọng cổ nhịp 128 nhưng không thành công. Cho nên tới hôm nay, sau hơn 50 năm bản Vọng cổ nhịp 32 vẫn còn “ăn khách” và được phổ biến mạnh mẽ.

 

Trong lịch sử âm nhạc Việt Nam, chưa bao giờ chúng ta được thấy một bài nhạc biến chuyển và phổ biến rộng rãi trên toàn lãnh thổ Việt Nam và trong lòng của đại đa số người Việt trong cũng như ngoài nước. Tuy là một bài buồn nghe muốn “đứt ruột, nhức xương “, làm cho người xa nhà, nhớ quê hương, mà cũng có thể làm cho người lính hy sinh tánh mạng nơi chiến trường để giữ vững bờ cõi, hay nung nấu lòng nhớ nước thương nòi. Thường thì bài buồn dùng âm điệu buồn, bài vui dùng âm điệu vui như chúng ta biết trong cách sử dụng viết nhạc. Đây là một trường hợp ngoại lệ, mà nếu có dịp, tôi sẽ phân tích tường tận hơn.

 

Vọng cổ chỉ là một bài trong phần nhạc cải lương. Biết hát vọng cổ chưa có thể nói là biết hát cổ nhạc, biết hát cải lương. Hát vọng cổ theo loại nhạc thính phòng hay loại nhạc “xa-long” (tiếng Pháp là “Salon”) hoàn toàn khác với hát vọng cổ trong cải lương. Người hát vọng cổ theo loại nhạc thính phòng cố gắng hát cho thật hay trong cách ngân nga, luồng giọng cho ngọt, nhịp nhàng cho chắc. Người đệm đàn cho bài vọng cổ trong loại nhạc thính phòng chỉ cần giữ nhịp cho chắc, và có thể nhấn vuốt tùy theo tài nghệ của người đánh đờn. Hát vọng cổ trong cải lương có khi chỉ hát hai câu, 4 câu, hoặc 5 câu, ít khi hát 6 câu từ đầu đến cuối. Sự khác biệt giữa hai cách hát rất quan trọng. Có người chỉ biết hát hoặc hoặc đờn vọng cổ cho loại nhạc thính phòng mà không thể hát hay đờn vọng cổ cho hát cải lương.

 

(Còn tiếp)

0 BÌNH LUẬN

BÌNH LUẬN CHO BÀI VIẾT