Về Bến Tre nghe hát sắc bùa

Về Bến Tre nghe hát sắc bùa
Hàng năm, cứ mỗi dịp xuân về tết đến là người dân Phú Lễ lại nôn nao chờ đón một mùa hát sắc bùa. Mùa ở đây không phải một quý, mà chỉ trong một tháng đầu xuân, từ giữa đêm trừ tịch đến hết tháng Giêng. Và hát sắc bùa đã thấm đậm vào ký ức người Phú Lễ, nhất là những người rời xa quê hương cố quán.


Hàng năm, cứ mỗi dịp xuân về tết đến là người dân Phú Lễ, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre lại nôn nao chờ đón một mùa hát sắc bùa. Mùa ở đây không phải một quý, mà chỉ trong một tháng đầu xuân, từ giữa đêm trừ tịch đến hết tháng Giêng. Và hát sắc bùa đã thấm đậm vào ký ức người Phú Lễ, nhất là những người rời xa quê hương cố quán.

 

Ở mảnh đất xa ngái chốn quê nhà, người Phú Lễ đoài đoạn nhớ sao những ngày đầu năm chốn cũ rộn ràng áo mới em thơ tung tăng qua những con đường rợp bóng dừa xanh quê xứ. Nhưng nhớ hơn hết là tiếng đờn cò, tiếng trống cơm, tiếng sanh tiền, tiếng sanh cái, những âm thanh hòa tiếng hát nhịp nhàng trầm bổng. Những âm thanh sáng rỡ niềm mơ ước cuộc sống no đầy, phú túc ấy theo bước chân đội hát sắc bùa trong trang phục nông dân bình dị, chầm chậm lan khắp đường quê lối nhỏ, qua những lũy tre, những hàng dừa xanh mướt mát những ngày đầu xuân. Âm thanh ấy nôn nao thúc giục người trong nhà hớn hở ra đón mời đội hát sắc bùa vào nhà hòa khúc hoan ca.

 

 

Đội hát sắc bùa tối thiểu có bốn người (một cái kể - hát chính phụ trách trống cơm, cùng ba con xô - hát hòa theo) bắt đầu phần hát nghi lễ, từ ngoài cửa rào vào đến trong nhà, tuần tự với các bài: Rước xuân, Chơi xuân, Tiên sư, Trừ tà, Xốc quách, Cõi nam, Khai môn, Mở cửa rào.

 

Bài Mở cửa rào được diễn xướng như sau:

 

Cái kể: Nhà ông cửa kín rào cao. Con xô: Tôi vô chẳng đặng đứng ngoài tôi rao. Cái kể: Hôm qua để ngõ ông chờ ai? Con xô: Hôm qua tôi tới ngõ gài khăng khăng. Cái kể: Hôm qua để ngõ ông chờ trăng. Con xô: Hôm nay tôi tới khăng khăng ngõ gài. Cái kể: Nhà ông có thằng tớ trai. Con xô - Cái kể: Sai ra mở ngõ, đàn trai tôi hát bùa. Sai ra mở ngõ, đàn trai tôi hát bùa.

 

Chủ nhà mở cửa rào mời đội hát vào. Toàn đội đến trước cửa nhà (đóng kín) lần lượt hát bài Mở ngõ:

 

Cái kể: Ngõ này ngõ ai? Trên thời xây gạch. Dưới tợ rồng bay. Con phụng sắp bầy. Khoen kia léo luống. Gài chặt khăng khăng. Có mở cùng chăng? Hay là không mở? Con xô: Mở ngõ, mở ngõ. Cái kể: Khoen trên còn xỏ. Con xô: Ngõ dưới còn đóng. Cái kể: Mở cửa cho chúng. Con xô: Cho chúng tôi vào. Cái kể: Trong nhà dọn dẹp. Con xô: Mở chẳng đặng nào. Cái kể: Mở lấy mà vào. Con xô-Cái kể: Năm mới giàu sang. Gia quan tấn lộc.

 

Cửa cái mở, khi vào nhà là phần hát giúp vui chúc gia chủ gắn với nghề nghiệp, hát các bài lý, bài vè... Bài Lý đầu cầu đậm chất huê tình với các câu: Đầu cầu kia cất gánh hỏi đầu (ờ) cầu. Nâng khăn đỡ đãi, têm trầu ngãi nhơn ăn...

 

Kết thúc phần hát giúp vui là liên hoan cùng gia chủ. Trước khi giã từ, đội hát bài Dán bùa, Dẩn bùa. Sau đó vừa đi ra cổng đội vừa hát bài Đi ra:

 

Cái kể: Ăn trầu đã đặng. Hút thuốc đã rồi. Thỉnh cô bác ngồi. Chúng tôi đi ra. Cái kể - Con xô: Đi ra! Đi ra! Đủ chúng bạn ta. Cái kể - Con xô: Đi ra! Đi ra! Đủ chúng bạn ta. Cái kể: Lớn thời đi trước. Con xô: Nhỏ lại đi sau. Cái kể: Đến chỗ sang giàu. Con xô: Chơi xuân năm mới. Cái kể: Chúc thanh chúc thọ. Con xô: Làm tuổi ông bà. Cái kể - Con xô: Năm mới giàu sang. Gia quan tấn lộc.

 

Hòa trong tiếng đờn cò réo rắt, tiếng trống cơm nhịp nhàng trầm bổng, tiếng sanh tiền có gắn lục lạc giòn tan, tiếng sanh cái rộn ràng âm thanh hai thanh tre gõ nhịp là tiếng hát với ca từ đậm chất dân dã Nam bộ. Để tiếng hát thu hút hồn người, đội hát sắc bùa đều phải có giọng ăn nhau, hợp với tiếng đờn tiếng trống, tiếng sanh tiền, sanh cái. Người hát ngoài nhịp nhàng trầm bổng, du dương còn phải có hơi dài mới tạo ra những âm thanh buồn buồn nhưng trỗi lên những niềm vui khó tả. Nhưng khó hơn hết là tiếng đờn cò. Không có đờn cò là không ra hát sắc bùa, dù trống cơm là đội trưởng.

 

Đó là thú chơi thanh nhã, phong lưu tài tử miệt vườn. Nên, sao không đoài đoạn rứt ray những dịp tết đến xuân về, không nhớ về Phú Lễ thần thương xa tít?

 

Rồi hoài nhớ về sự ra đời của bộ môn hát sắc bùa Phú Lễ. Có tư liệu cho rằng hát sắc bùa Phú Lễ được phát sinh từ Hòa Bình, Nghệ Tĩnh, Bình Trị Thiên - là một sinh hoạt dân gian có tính nghi lễ nông nghiệp kết hợp đạo giáo. Riêng theo nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bến Tre, Lư Hội, thì sắc bùa Phú Lễ có được là từ ông Trần Văn Hậu, lưu dân Bình Định, vào đất này làm rể hồi thế kỷ thứ 18. Trong cuộc sống mới nơi miệt vườn trù phú, nhớ quê nhà xa thẳm, nhớ thú chơi tao nhã, ông gom một số lưu dân lại thành một đội hát sắc bùa tập luyện cùng nhau. Đội hát diễn xướng trong những dịp cúng đình, nhất là trong dịp tết cổ truyền của dân tộc, thả rong khắp xóm làng phục vụ bà con lấy vui là chính. Nét văn hóa thanh tao của hát sắc bùa lâu ngày lan từ Phú Lễ ra hầu như khắp huyện Ba Tri và huyện Giồng Trôm (Bến Tre). Từ đó, cứ mỗi dịp tết là người dân hai địa phương này hớn hở mời chào đội hát sắc bùa đang rộn rã tiếng đờn tiếng hát trên đường làng vào nhà mình diễn xướng lấy hên. Biểu diễn xong, họ dán một lá bùa nơi cột nhà rồi giã từ gia chủ trong tiếng đờn tiếng hát nôn nao. Đó là thứ âm nhạc rộn rã sắc màu hát Bài chòi quê gốc, cuốn hút người nghe vào khu vườn nghệ thuật dân dã độc đáo.

 

Từ nhiều năm nay, hát sắc bùa Phú Lễ chỉ còn lại một đội, phục vụ các dịp cúng đình, đặc biệt trong tháng Giêng chào xuân. Để bảo tồn loại hình nghệ thuật dân gian có một không hai ở ĐBSCL này, Bảo tàng tỉnh Bến Tre đã lên đề cương: lập lý lịch khoa học, chuyển giao tài sản - cam kết địa phương cho cộng đồng và bản đồ xác định di sản.

 

Song song đó, nhiều người cũng nghĩ rằng việc đưa hát sắc bùa vào các điểm du lịch sinh thái, bên cạnh nghệ thuật đờn ca tài tử là một điều khả thi. Nhất là phục dựng hoạt cảnh hát sắc bùa ngày tết sẽ hấp dẫn nhiều du khách hơn. Có như vậy, loại hình văn hóa này mới phục hồi, phát triển mạnh. Bấy giờ, người Bến Tre xa xứ khi có dịp về lại quê hương, cũng như khách phương xa có cơ hội thưởng ngoạn những tiếng hát lời ca, điệu đàn, tiếng trống, tiếng sanh cầm, sanh cái rộn rã những niềm vui đón chào, làm thư thái, làm xiêu lòng người một cách đáng yêu.

 

Theo: Phù Sa Lộc


Chia sẽ:

GỬI BÌNH LUẬN

BÌNH LUẬN